W ołtarzu głównym archikatedry lubelskiej znajduje się niezwykły zabytek: płaskorzeźba „Pokłon pasterzy”. Możemy ją zobaczyć tylko w okresie Bożego Narodzenia.
W prezbiterium archikatedry widzimy potężny drewniany ołtarz koloru hebanowego. Ma on 25 m wysokości i jest drugim co do wielkości drewnianym ołtarzem w Polsce. Wyższy o 1 m jest ołtarz w katedrze w Pelplinie.
Prof. Mariusz Karpowicz („Ołtarz główny katedry w Lublinie”, Warszawa 2013, s. 7), twierdzi, iż dzieło to powstałe w połowie XVII w. należy do najważniejszych zabytków swego czasu w Polsce. Określa je jako „niezwykłe, nieprzeciętne, przewyższające skalą i klasą współczesne podobne realizacje”.
Fundatorami ołtarza byli Jan Mikołaj Daniłowicz (+1650) i jego druga żona Zofia z Tęczyńskich (+1654). Jan Mikołaj był podskarbim koronnym na dworze Wazów, wychowany w jezuickich szkołach należał do elity intelektualnej i politycznej ówczesnej Rzeczypospolitej. Prof. Karpowicz twierdzi, iż projekt ołtarza wykonał Giovanni Battista Gisleni (1600-1672), muzyk i architekt na warszawskim dworze Wazów.
W centrum ołtarza głównego, w różnych okresach roku liturgicznego prezentowane są następujące sceny:
Pierwsza przedstawia Chrzest Chrystusa w Jordanie, udzielany przez Jana Chrzciciela, patrona świątyni. Występuje tu cała Trójca Święta: Syn Boży przyjmuje chrzest, z uchylonych niebios ukazuje się Bóg Ojciec, trzymający kulę ziemską w lewej dłoni. Nad Jezusem zjawia się Duch Święty w postaci gołębicy. Aniołowie adorują Syna Bożego.
Drugi obraz przedstawia Ukrzyżowanie Jezusa. Pod krzyżem stoi Matka Boleściwa, św. Jan, umiłowany uczeń oraz św. Maria Magdalena.
Za tymi obrazami znajduje się złocona płaskorzeźba przedstawiająca stajenkę betlejemską. Płaskorzeźba ta, określana jako „Pokłon pasterzy” jest odsłaniana w okresie Bożego Narodzenia.
Te trzy przedstawienia znajdują się w centrum ołtarza, pod pełnym łukiem tryumfalnym z czterema kolumnami, co według prof. Karpowicza oznacza gloryfikację, ubóstwienie i tryumf Dziecięcia Jezus – adorowanego przez pasterzy, Chrystusa pokornego – przyjmującego chrzest oraz Mesjasza ukrzyżowanego i umierającego z miłości do człowieka (s. 12).
Na wyższej kondygnacji znajduje się obraz drugiego patrona archikatedry: św. Jana Ewangelisty, piszącego Ewangelię na wyspie Patmos. Obraz ten jest późniejszy, XVIII-wieczny i znalazł się na ołtarzu po jego przebudowie po pożarze w 1752 r.
Zatrzymajmy się chwilę na płaskorzeźbie „Pokłon pasterzy”. Cytowany prof. Karpowicz stwierdza, iż to dzieło monumentalne i „prawdopodobnie największa rozmiarami płaskorzeźba ołtarzowa w Środkowej Europie swego czasu” (s. 23). Ma ona 8 m wysokości. Jest dziełem wysokiej klasy: autor dobrze radzi sobie z problemem perspektywy i stosuje znaną z malarstwa zasadę tzw. „figur kulisowych”, odwróconych bokiem lub tyłem do widza, umieszczonych u krawędzi kompozycji i kierujących uwagę na najważniejsze postaci. Są to np. dwaj pasterze na pierwszym planie.
Kompozycja zbudowana została na zasadzie „punktu mocnego”, na którym ogniskują się wzrok i gesty wyrzeźbionych postaci. Figury otaczają żłóbek, co daje iluzję przestrzeni. Dziecię unosi prawą rączkę w geście błogosławieństwa pasterzy, choć wzrok ma utkwiony w Maryi, Która Je adoruje ze złożonymi rękami. Podobnie dwie postacie znajdujące się po lewej stronie: św. Józef i jeden z pasterzy gestem skrzyżowanych na piersi rąk wyrażają pokorę, zwrócenie się ku Bogu i adorację. Pierwszoplanowa scena rozgrywa się w drewnianej szopie. Podobna szopa znajduje się na drugim planie, w oddaleniu. Tam symultanicznie przedstawiono scenę „Zwiastowania pasterzom”. Jeszcze dalej widzimy wieżę kościelną. Całość wieńczą otwarte niebiosa, dwa anioły z banderolą na chmurach i gwiazda betlejemska, która zatrzymała się nad stajenką.
